PAdES, CAdES, XAdES fərqi: hansı e-imza formatı nə vaxt?
PAdES imzanı PDF-ə, XAdES XML-ə yerləşdirir; CAdES istənilən faylı imzalayır. Fərqlər, B-B-dən B-LTA-ya səviyyələr və hansı işdə hansı seçilir.
PAdES, CAdES və XAdES eyni işi görür: sənədi kimin, nə vaxt imzaladığını və imzadan sonra sənədin dəyişmədiyini sübut edən təkmil elektron imza yaradır. Fərq imzanın harada durmasında və hansı növ sənədə uyğun olmasındadır. Üçü də Avropa standartlaşdırma təşkilatı ETSI-nin AdES (Advanced Electronic Signature) ailəsinə aiddir.
Qısa cavab
| Format | Standart | İmza harada durur? | Ən uyğun olduğu iş |
|---|---|---|---|
| PAdES | ETSI EN 319 142 | PDF faylının içində | İnsanların açıb oxuyacağı sənəd: müqavilə, hesabat, ərizə |
| CAdES | ETSI EN 319 122 | Sənədi əhatə edən zərfdə və ya ayrıca .p7s faylında | İstənilən fayl növü; rəsmi elektron yazışma (Türkiyədə e-Yazışma) |
| XAdES | ETSI EN 319 132 | XML sənədin içində və ya yanında | Maşınlararası sənəd: UBL-TR e-Fatura (Türkiyənin XML əsaslı e-faktura formatı) kimi XML-lər |
| ASiC | ETSI EN 319 162 | Sənədi və imzanı birlikdə daşıyan ZIP konteynerində | Bir neçə faylı tək paketdə imzalamaq |
PAdES nədir?
PAdES (PDF Advanced Electronic Signatures) imzanı PDF faylının öz strukturuna yerləşdirir. İmzalanmış sənəd yenə PDF-dir: alıcı əlavə proqrama ehtiyac duymadan onu Adobe Acrobat Reader kimi PDF oxuyucusu ilə açır, imza panelində kimin imzaladığını və sənədin dəyişib-dəyişmədiyini görür. Səhifədə görünən imza sahəsi də ola bilər.
PDF artımlı yeniləməyə icazə verdiyi üçün sənədə ardıcıl olaraq bir neçə nəfər imza ata bilər; hər imza özündən əvvəlki vəziyyəti qoruyur. Buna görə təsdiq zənciri olan müqavilələrdə praktik seçimdir. Məhdudiyyəti də buradan gəlir: PAdES yalnız PDF imzalayır.
CAdES nədir?
CAdES (CMS Advanced Electronic Signatures) CMS (RFC 5652) strukturuna əsaslanır və fayl növünə baxmır: Word, Excel, şəkil, ZIP — hər şey imzalana bilər. İmza iki formada daşınır: sənədi içinə alan zərf kimi və ya sənədin yanında duran ayrıca fayl (.p7s) kimi.
Çatışmazlığı alıcı tərəfdədir: zərf şəklindəki imzalı faylı açmaq və imzanı yoxlamaq üçün e-imza proqramı lazımdır. Türkiyədə e-imzalı rəsmi yazışmalarda ən geniş yayılmış forma CAdES-dir.
XAdES nədir?
XAdES (XML Advanced Electronic Signatures) W3C-nin XML imza standartı (XMLDSig) üzərində qurulub və XML sənədlər üçündür. İmza XML-in içinə yerləşdirilə (enveloped), XML-i əhatə edə (enveloping) və ya ayrıca dura (detached) bilər. Sənədi insanın deyil, proqramın oxuyacağı hallar üçün nəzərdə tutulub; UBL-TR formatındakı e-Fatura kimi XML əsaslı sənədlərdə istifadə olunur.
ASiC nəyə yarayır?
ASiC (Associated Signature Containers) imzalı sənədi və onun imzasını tək ZIP konteynerində birlikdə daşıyır. ASiC-S tək sənəd, ASiC-E isə bir neçə sənəd üçündür. İçindəki imza CAdES və ya XAdES ola bilər; ASiC yeni imza növü deyil, daşıma formasıdır.
Səviyyələr: B-B, B-T, B-LT, B-LTA
Format "imza harada durur" sualına cavab verir, səviyyə isə "imza nə qədər müddət yoxlana bilər" sualına. ETSI-nin əsas (baseline) profilləri dörd səviyyədən ibarətdir:
- B-B (Basic): imza, imzalayanın sertifikatı və imzalanan atributlar. Sertifikat etibarlı olduğu müddətdə yoxlanılır.
- B-T (Timestamp): etibarlı zaman möhürü əlavə olunur; imzanın ən gec hansı anda atıldığı sübut edilir.
- B-LT (Long-Term): sertifikat zənciri və ləğv statusu (CRL, OCSP) imzanın içinə yerləşdirilir; sertifikatın müddəti sonradan bitsə də, yoxlama məlumatları sənədlə birlikdə qalır.
- B-LTA (Long-Term Archive): arxiv zaman möhürü əlavə olunur və yenilənə bilər; istifadə olunan kriptoqrafik alqoritmlər köhnəlsə belə, imzanın sübut dəyəri qorunur.
Köhnə ETSI adlandırmasında eyni pillələr BES, EPES, T, C, X, XL və A kimi keçir; Türkiyədəki bir çox tətbiq və sənəd hələ də bu adlardan istifadə edir. İllərlə saxlanacaq sənəd üçün (müqavilə, arxiv, əmək haqqı cədvəli) ən azı B-LT, üstünlüklə B-LTA seçilir; gündəlik, qısa ömürlü təsdiq üçün çox vaxt B-T kifayətdir.
Hansını seçməli?
- Sənədi insan açıb oxuyacaqsa və o, PDF-dirsə: PAdES. Alıcı əlavə proqram quraşdırmır.
- Sənəd XML-dirsə və onu proqram emal edəcəksə: XAdES.
- Fayl PDF və ya XML deyilsə, yaxud qarşı tərəf CAdES istəyirsə: CAdES.
- Bir neçə fayl tək paketdə imzalanacaqsa: ASiC-E.
- Türkiyədə dövlət qurumuna rəsmi məktub göndəriləcəksə: format sizin seçiminiz deyil; onu e-Yazışma paketinin qaydaları müəyyən edir.
Hüquqi qüvvə formatdan asılıdırmı?
Xeyr. Türkiyədə 5070 saylı Elektron İmza Qanununa görə təhlükəsiz elektron imza əl ilə atılan imza ilə eyni hüquqi nəticəni doğurur. Bunu formatdan çox, imzanın tanınmış (nitelikli) elektron sertifikatla və təhlükəsiz imza yaratma vasitəsi (smart kart, token, HSM və ya mobil imza) ilə atılması müəyyən edir. PAdES, CAdES və XAdES bu imzanı daşıyan fərqli qablardır.
ELPO tərəfində
Kod yazmadan masaüstündə imzalamaq istəyən istifadəçilər üçün İmzacı smart kartla PDF və XML imzalayır, e-Yazışma paketi hazırlayır və qovluq əsasında toplu imzalama aparır. İmzanı öz proqram təminatına daxil etmək istəyən komandalar üçün eSignature e-imza kitabxanası CAdES, XAdES, PAdES və ASiC formatlarını uzunmüddətli arxiv səviyyəsinədək yaradır və yoxlayır; hər format ayrıca paket olduğu üçün layihəyə yalnız istifadə olunan daxil olur. Hər iki məhsulun ümumi təqdimatı e-İmza səhifəsindədir.
