PAdES, CAdES, XAdES farqi: qaysi e-imzo formati qachon?
PAdES imzoni PDF'ga, XAdES XML'ga joylaydi; CAdES istalgan faylni imzolaydi. Farqlar, B-B'dan B-LTA'gacha darajalar va qaysi ishda qaysi biri tanlanadi.
PAdES, CAdES va XAdES bir xil ishni bajaradi: hujjatga kim va qachon imzo qo'yganini hamda imzodan keyin hujjat o'zgarmaganini isbotlovchi takomillashgan elektron imzo yaratadi. Farq imzoning qayerda turishi va qaysi turdagi hujjatga mosligidadir. Uchalasi ham Yevropa standartlashtirish tashkiloti ETSI'ning AdES (Advanced Electronic Signature) oilasiga kiradi.
Qisqa javob
| Format | Standart | Imzo qayerda turadi? | Eng mos ish |
|---|---|---|---|
| PAdES | ETSI EN 319 142 | PDF fayl ichida | Odamlar ochib o'qiydigan hujjat: shartnoma, hisobot, ariza |
| CAdES | ETSI EN 319 122 | Hujjatni o'rab turgan konvertda yoki alohida .p7s faylda | Har qanday fayl; rasmiy elektron yozishmalar |
| XAdES | ETSI EN 319 132 | XML hujjat ichida yoki yonida | Mashinalararo hujjat: UBL-TR (Turkiyaning XML formati) e-Fatura (Turkiyaning elektron hisob-faktura tizimi) kabi XML'lar |
| ASiC | ETSI EN 319 162 | Hujjat va imzoni birga tashiydigan ZIP konteynerda | Bir nechta faylni bitta paketda imzolash |
PAdES nima?
PAdES (PDF Advanced Electronic Signatures) imzoni PDF faylning o'z tuzilmasiga joylaydi. Imzolangan hujjat baribir PDF bo'lib qoladi: qabul qiluvchi qo'shimcha dasturga ehtiyoj sezmasdan uni Adobe Acrobat Reader kabi PDF o'quvchida ochadi va imzo panelida kim imzolaganini hamda hujjat o'zgargan-o'zgarmaganini ko'radi. Sahifada ko'rinadigan imzo maydoni ham bo'lishi mumkin.
PDF bosqichma-bosqich (inkremental) yangilanishga ruxsat bergani uchun bitta hujjatga ketma-ket bir nechta kishi imzo qo'yishi mumkin; har bir imzo o'zidan oldingi holatni saqlaydi. Shu sababli tasdiqlash zanjiri bo'lgan shartnomalarda qulay tanlovdir. Cheklovi ham shundan kelib chiqadi: PAdES faqat PDF'ni imzolaydi.
CAdES nima?
CAdES (CMS Advanced Electronic Signatures) CMS (RFC 5652) tuzilmasiga asoslanadi va fayl turiga qaramaydi: Word, Excel, rasm, ZIP — hammasini imzolash mumkin. Imzo ikki ko'rinishda tashiladi: hujjatni ichiga olgan konvert sifatida yoki hujjat yonida turadigan alohida fayl (.p7s) sifatida.
Kamchiligi qabul qiluvchi tomonda: konvert ko'rinishidagi imzolangan faylni ochish va imzoni tekshirish uchun e-imzo ilovasi kerak. Turkiyada e-imzoli rasmiy yozishmalarda eng keng tarqalgan ko'rinish CAdES'dir.
XAdES nima?
XAdES (XML Advanced Electronic Signatures) W3C'ning XML imzo standarti (XMLDSig) asosida qurilgan va XML hujjatlar uchun mo'ljallangan. Imzo XML ichiga joylanishi (enveloped), XML'ni o'rab olishi (enveloping) yoki alohida turishi (detached) mumkin. U hujjatni inson emas, dastur o'qiydigan holatlar uchun yaratilgan; UBL-TR formatidagi e-Fatura kabi XML asosidagi hujjatlarda qo'llaniladi.
ASiC nima uchun kerak?
ASiC (Associated Signature Containers) imzolangan hujjat va uning imzosini bitta ZIP konteynerda birga tashiydi. ASiC-S bitta hujjat, ASiC-E bir nechta hujjat uchun. Ichidagi imzo CAdES yoki XAdES bo'lishi mumkin; ASiC yangi imzo turi emas, balki tashish usulidir.
Darajalar: B-B, B-T, B-LT, B-LTA
Format "imzo qayerda turadi" savoliga javob beradi; daraja esa "imzoni qancha vaqt tekshirish mumkin" savoliga. ETSI'ning asosiy (baseline) profillari to'rt darajadan iborat:
- B-B (Basic): imzo, imzolovchining sertifikati va imzolangan xususiyatlar. Sertifikat amal qilib turgan paytda tekshiriladi.
- B-T (Timestamp): ishonchli vaqt tamg'asi qo'shiladi; imzo eng kech qaysi paytda qo'yilgani isbotlanadi.
- B-LT (Long-Term): sertifikat zanjiri va bekor qilinganlik holati (CRL, OCSP) imzo ichiga joylanadi; sertifikat muddati keyinroq tugasa ham, tekshiruv ma'lumotlari hujjat bilan birga qoladi.
- B-LTA (Long-Term Archive): arxiv vaqt tamg'asi qo'shiladi va uni yangilash mumkin; ishlatilgan kriptografik algoritmlar eskirsa ham imzoning dalil qiymati saqlanadi.
ETSI'ning eski nomlanishida xuddi shu bosqichlar BES, EPES, T, C, X, XL va A deb ataladi; Turkiyadagi ko'plab ilovalar va hujjatlar hali ham shu nomlardan foydalanadi. Yillar davomida saqlanadigan hujjat (shartnoma, arxiv, ish haqi varaqasi) uchun kamida B-LT, afzalroq B-LTA tanlanadi; kundalik, qisqa muddatli tasdiq uchun ko'pincha B-T yetarli.
Qaysi birini tanlash kerak?
- Hujjatni inson ochib o'qisa va u PDF bo'lsa: PAdES. Qabul qiluvchi qo'shimcha dastur o'rnatmaydi.
- Hujjat XML bo'lsa va uni dastur qayta ishlasa: XAdES.
- Fayl PDF yoki XML bo'lmasa yoki qarshi tomon CAdES talab qilsa: CAdES.
- Bir nechta fayl bitta paketda imzolanadigan bo'lsa: ASiC-E.
- Turkiyadagi davlat muassasasiga rasmiy xat yuborilsa: formatni siz tanlamaysiz; uni e-Yazışma (Turkiya davlat idoralarining elektron yozishmalar tizimi) paketi qoidalari belgilaydi.
Huquqiy kuch formatga bog'liqmi?
Yo'q. Turkiyada 5070-sonli Elektron imzo to'g'risidagi qonunga ko'ra, xavfsiz elektron imzo qo'lda qo'yilgan imzo bilan bir xil huquqiy oqibat keltirib chiqaradi. Buni formatdan ko'ra imzoning malakali elektron sertifikat va xavfsiz imzo yaratish vositasi (smart-karta, token, HSM yoki mobil imzo) bilan qo'yilgani belgilaydi. PAdES, CAdES va XAdES bu imzoni tashiydigan turli idishlardir.
ELPO tomonida
Kod yozmasdan kompyuterda imzolamoqchi bo'lgan foydalanuvchilar uchun İmzacı smart-karta bilan PDF va XML imzolaydi, e-Yazışma paketini tayyorlaydi va papka bo'yicha ommaviy imzolashni bajaradi. Imzoni o'z dasturiga kiritmoqchi bo'lgan jamoalar uchun eSignature e-imzo kutubxonasi CAdES, XAdES, PAdES va ASiC formatlarini uzoq muddatli arxiv darajasigacha yaratadi va tekshiradi; har bir format alohida paket bo'lgani uchun loyihaga faqat ishlatiladigani kiradi. Ikki mahsulotning umumiy taqdimoti e-İmza sahifasida.
