Akaryakıt otomasyonu istasyonda nasıl çalışır: karttan fişe, modül modül

Aynı sistemin farklı adları

Sektörde akaryakıt otomasyonu, akaryakıt istasyonu otomasyonu, istasyon otomasyon sistemi, benzin otomasyonu ve petrol istasyonu otomasyon sistemi aynı şeyi anlatır. Uluslararası adı "forecourt automation", yani istasyon önü otomasyonudur. Kapsam her adda aynıdır: pompa kontrolü, tank ölçümü, ödeme akışı, stok takibi, vardiya ve uzaktan izleme.

Otomasyonsuz istasyonda satış pompada olur, kayıt kasada elle tutulur, tank çubukla ölçülür. Üç kayıt akşam yan yana konur ve aradaki fark "açık" diye yazılır. Otomasyon bu üç kaydı tek kayda indirir. Kimse bir şey yazmadığı için yanlış da yazılmaz; akşam sayımı tartışma değil kontrol olur.

Türkiye'de otomasyonun zorunlu olmasının sebebi de buradadır: her litrenin hangi tanktan çıkıp hangi araca gittiği kayıt altında olunca kayıt dışı satış ve akaryakıt kaçakçılığı izlenebilir hâle gelir.

Akaryakıt otomasyon sistemi nasıl çalışır: karttan fişe akış

Bir dolum şu sırayla ilerler. Pompa görevlisi personel kartını okutur; sistem görevliyi tanımadan dolum başlamaz. Araç taşıt tanıma birimi taşıyorsa ya da müşteri kartı okutulursa otomasyon müşteri ve taşıt bilgisini doğrular, limit ve ürün kontrolünü yapar. Onay verilince pompa açılır.

Dolum biterken litre, tutar, ürün, tabanca, görevli ve plaka otomasyon bilgisayarına düşer; fiş yazarkasadan aynı veriyle kesilir. İşlem WEB, VPN ya da GPRS üzerinden alarm merkezine ve, istasyon bir dağıtım şirketine bağlıysa, şirket merkezine anında aktarılır. Aynı anda tank tarafında seviye düşüşü ölçülür ve satılan litreyle karşılaştırılır.

Hangi modüllerden oluşur

AX akaryakıt otomasyonu yedi modülün birlikte çalışmasıyla kurulur. Her istasyon hepsini almak zorunda değildir; hangi modülün gerektiği istasyonun satış biçimine bağlıdır.

• <strong>PX pompa otomasyonu:</strong> yazarkasa, pompa ve arabirim ünitelerini bilgisayara bağlar, her satışı elektronik olarak kaydeder. Ayrıntısı <a href="/urunler/pompa-otomasyonu/">pompa otomasyonu</a> sayfasında.
• <strong>TX tank otomasyonu:</strong> elektronik ölçüm çubuklarıyla (probe) yakıt, su ve sıcaklığı saniyede bir ölçer. Ayrıntısı <a href="/urunler/tank-otomasyonu/">tank otomasyonu</a> sayfasında, ölçümün nasıl yapıldığı <a href="/kaynaklar/blog/tank-otomasyonu-atg-nedir/">ATG nedir</a> yazısında.
• <strong>ETOS tanker otomasyonu:</strong> tankerin sahada mobil istasyon gibi satış yapmasını, satışın GSM ve GPS ile merkeze aktarılmasını sağlar.
• <strong>CX merkezi istasyon yönetimi:</strong> birden çok istasyonu tek panelden izler; EPDK 1240 gereği alarm yönetimi de buradadır.
• <strong>MTX taşıt tanıma:</strong> RFID ile aracı tanır, araç başına limit koyar, UTTS akışıyla uyumlu çalışır.
• <strong>Alarm merkezi:</strong> pompa, tank, haberleşme ve otomasyon bilgisayarındaki sorunları anında merkeze bildirir.
• <strong>Ön ödemeli satış ve self servis:</strong> yazarkasa kullanılmayan şantiye, fabrika ya da filo noktalarında kasiyer izniyle dolum.

Pompa tarafı: fiyat değişikliği, vardiya ve personel kartı

Pompa tarafı otomasyonun her gün en çok kullanılan parçasıdır; seçim ölçütleri pompa otomasyonu sayfasında. Fiyat değiştiğinde birim fiyat otomasyon bilgisayarından, web arayüzünden ya da telefondan ürün bazında bir kez girilir ve bütün pompalara aynı anda iner. Bunun için vardiya kapatılmaz, vardiya raporu bozulmaz.

Pompa görevlisi personel kartını okutmadan dolum yapamaz; böylece her litre bir kişinin vardiyasına yazılır. Vardiya programı önceden tanımlanır, değişim tek tuşla yapılır. Raporlar görevli, pompa, tabanca, litre, tutar ve indirimli satış kırılımında alınır.

İsteğe bağlı yanlış yakıt önleme, araç plakasını kayıtla karşılaştırır: benzinli araca motorin basılmak üzereyse uyarı verir ve dolumu başlatmaz. Kart okuyucuyla çalışır ve filo müşterisi çok olan istasyonda anlam taşır.

Tank tarafı: stok, kaçak ve dolum

Tank otomasyonu (ATG, otomatik tank ölçümü) yer altı tankındaki seviye, sıcaklık ve su seviyesini probe ile saniyede bir okur. Tanker tanka boşaltma yaptığında dolum kendiliğinden algılanır; dolum öncesi ve sonrası envanter kaydedilir, dolum sırasında yapılan satışlar hesaba katılır.

Alarm tarafı yüksek ve düşük sıcaklık, yüksek su seviyesi, aşırı dolum ve taşma için uyarı verir. En önemlisi şudur: pompada satış yokken tanktaki yakıt azalıyorsa bu kaçak ya da sızıntı olarak merkeze bildirilir. Litre ve kilogram bazlı gerçek değerler için kalibrasyon yapılır; 3D lazer kalibrasyon, kalibrasyon pompası ya da mevcut kalibrasyon cetveli kullanılabilir.

Sahada farklı marka tank, probe ve konsol bulunması sık görülür. Yazılım bu donanımlarla birlikte çalışacak biçimde yazıldığı için arızalanan tek bir prob yüzünden bütün tank donanımını değiştirmek gerekmez.

Akaryakıt takip sistemi: taşıt tanıma, limit ve filo

"Akaryakıt takip sistemi" diye arayanların çoğu filo sahibidir: hangi araca, nerede, ne zaman, ne kadar yakıt alındığını görmek ister. Bunu taşıt tanıma yapar. Araca takılan birim pompadaki üniteyle RFID üzerinden haberleşir; doğrulama sonrası dolum başlar, tabanca çıkınca kendiliğinden biter.

Araç başına günlük, haftalık ya da aylık limit konur; kilometre kontrolü yapılır. Filo faturaları ayın belirli günlerinde toplu kesildiği için sürücü fiş ve masraf belgesi taşımaz. Türkiye'de taşıt tanıma artık UTTS (Ulusal Taşıt Tanıma Sistemi) üzerinden izleniyor; taşıt tanıma modülü UTTS akışıyla ek cihaz gerekmeden uyumlu çalışır. Kamu kurumlarının taşıt akaryakıt alımında aranan da aynı yapıdır: araç tanınır, limit uygulanır, rapor kurumun kendisine çıkar. Ayrıntısı taşıt tanıma sistemi sayfasında.

Tanker, alarm merkezi ve ön ödemeli satış

Tanker otomasyonu şantiye, kırsal bölge ve tarım sahası gibi istasyon olmayan yerlerde tankerin ölçülü satış yapmasını sağlar. Mekanik sayaç dijital sayaçla değiştirilir, elektronik ünite tabanca ve elektrik kumandalı vanaya bağlanır, satış GSM, GPS ve GPRS ile merkeze akar. İsteğe bağlı fiş yazıcı ve RFID kartla, kart okutulmadan dolum parametreyle engellenebilir.

Alarm merkezi pompa arızasını, haberleşme kopmasını, tanka bağlı olmayan pompayı ve otomasyon bilgisayarının işlemci, bellek ve disk sorunlarını izler. Tankla haberleşme koptuğunda o tanka bağlı pompalardan dolum durdurulur. Arıza başlangıç ve bitiş zamanları kayda geçer.

Ön ödemeli satışta müşteri kasiyere ödeme yapar, kasiyer litre ya da tutar bazında satış izni verir, tabanca kaldırılınca dolum başlar. Yazarkasa kullanılmayan kapalı tüketim noktaları için tasarlanmıştır.

Telefondan istasyon yönetimi: AX Mobil

Akaryakıt otomasyonunun telefondaki arayüzü AX Mobil'dir (Android ve iOS). Pompaların aktif, boşta ya da arızalı durumu, devam eden dolum, tank bazında hacim, doluluk ve sıcaklık, açık vardiyanın cirosu ve personel kırılımı telefonda görünür. Vardiya telefondan kapatılır, Z raporu alınır, yeni birim fiyat gönderilir. Bayi ve istasyon rolleri ayrı yetkilendirilir.

Fiyatı ve seçimi ne belirler

Otomasyonun sabit bir liste fiyatı yoktur; teklif istasyona göre hazırlanır. Fiyatı ürün adı değil sahadaki donanım belirler: pompa ve tabanca sayısı, tank sayısı ve tanklarda çalışan prob olup olmadığı, seçilen modüller, kart okuyucu ve kabin gibi saha donanımı, EPDK raporlaması ve tek istasyon mu bayi ağı mı olduğu. Kalem kalem açıklaması akaryakıt otomasyon sistemi fiyatları yazısında.

Sağlayıcılar arasında karar verirken özellik listesini değil sahayı karşılaştırın: istasyondaki pompa, yazarkasa ve tank probu markalarını yazılı verin, her birinin bağlanıp bağlanmadığını yazılı isteyin, fiyat değişikliğinin ve vardiya kapatmanın canlı demoda gösterilmesini isteyin. Türkiye'deki sağlayıcıların listesi akaryakıt otomasyon firmaları yazısında.

AX'te donanım ve yazılım yerli olarak tasarlanır; saha donanımı Tuwa markasıyla üretilir. Yazılım farklı marka pompa ve tank donanımıyla çalıştığı için dönüşümde mevcut ekipman değiştirilmez. Kendi markasıyla satmak isteyen bölgesel entegratörler için bayilik modeli vardır.

Mevzuat: EPDK 1240 ve GİB teknik kılavuzu

EPDK'nın 1240 sayılı kurul kararı akaryakıt istasyonlarında otomasyon sistemi kurulmasını ve pompa, tank ve satış verilerinin kayıt altına alınıp denetime açık tutulmasını şart koşar. AX bu karara uyumludur; merkezi yönetimde karar gereği alarm yönetimi yapılır, raporlar Excel, PDF ve XML olarak alınır.

Otomasyonun yazarkasa tarafı Gelir İdaresi'nin yeni nesil ödeme kaydedici cihaz düzenlemesine bağlıdır. GİB'in Akaryakıt İstasyonları Otomasyon Sistemlerinde Aranılan Şartlara İlişkin Teknik Kılavuz belgesi istasyon otomasyon sisteminin donanım, kullanıcı yetkisi, veri tabanı güvenliği ve alarm başlıklarını tarif eder. Teklif aldığınız sistemden bu iki düzenlemeye uyumu yazılı isteyin.

Mevcut istasyona kurulum

Kurulum saha keşfiyle başlar: pompa, tank, yazarkasa ve kablolama tespit edilir; donanım bağlanır, tanımlar girilir, deneme dolumlarıyla satış ve stok mutabakatı doğrulanır, EPDK raporlaması denenir ve personel eğitilir. Standart bir istasyonda montaj ve devreye alma birkaç gün sürer. Adım adım anlatımı istasyon otomasyonu nasıl kurulur yazısında.

Teklif isterken yanınıza alın

1. Pompa marka ve modelleri, tabanca sayısı, yazarkasa modeli.
2. Tank sayısı, varsa mevcut prob ve konsolun markası.
3. Satış biçimi: perakende, filo, kapalı tüketim noktası ya da tanker.
4. Tek istasyon mu, birden çok istasyon mu; merkezden izleme gerekiyor mu.
5. EPDK 1240 raporu ve yazarkasa entegrasyonunun yazılı teyidi.

Teklif istasyon için kalem kalem hazırlanır. "Paket fiyat" içinde neyin olmadığını kurulumdan önce sorun.

Sık sorulan sorular